КіруҚазақстандағы конституциялық реформа және мемлекеттік қызметтің жаңа мәдениеті
Қазақстанда жүргізіліп жатқан конституциялық реформа мемлекеттік басқару жүйесін жаңғыртудың жаңа кезеңін қалыптастырды. Бүгінде мемлекеттік қызметтің тиімділігі тек көрсетілген қызметтердің саны немесе қабылданған шешімдердің жылдамдығымен ғана емес, ең алдымен азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, қоғамның мемлекетке деген сенімін нығайту және халықтың өмір сүру сапасын арттыруға қосқан нақты үлесімен бағаланады.
Қазақстан Республикасының Конституциясы – бұл тек мемлекеттің негізгі заңы ғана емес, сонымен қатар мемлекеттік қызметтің құндылықтық және құқықтық негізі. Конституциялық нормалар адам өмірін, оның құқықтары мен бостандықтарын мемлекеттің ең жоғары құндылығы ретінде бекітеді. Бұл қазіргі мемлекеттік қызметтің мәнін айқындайды: әрбір мемлекеттік қызметші өз қызметінде заң үстемдігі, әділдік, ашықтық, есептілік және қоғам алдындағы жауапкершілік қағидаттарын басшылыққа алуы тиіс.
Конституциялық реформалар мемлекеттік басқарудың заманауи мәдениетін қалыптастыруға жаңа серпін берді. Бүгінгі мемлекеттік қызметші — бұл тек әкімшілік шешімдер қабылдайтын лауазымды тұлға емес. Ол азаматтардың пікірін ескеретін, олардың ұсыныстарын қарайтын, туындаған мәселелерді тиімді шешуге ұмтылатын және мемлекет пен қоғам арасындағы өзара байланысты нығайтатын кәсіби маман. Сондықтан қазіргі мемлекеттік басқарудың басты қағидаты – халыққа үстемдік ету емес, халыққа қызмет ету.
Конституция мемлекеттік биліктің барлық деңгейдегі органдары қызметінің негіздерін айқындайды. Бұл ретте жергілікті атқарушы органдардың мәртебесі мен жауапкершілігіне ерекше мән беріледі. Қазақстан Республикасы Конституциясының 87-бабына сәйкес, жергілікті атқарушы органдар Қазақстан Республикасының атқарушы органдарының бірыңғай жүйесіне кіреді және тиісті аумақтың даму мүдделері мен қажеттіліктерін ескере отырып, атқарушы биліктің жалпы мемлекеттік саясатын жүргізуді қамтамасыз етеді.
Аталған конституциялық норма мемлекеттік басқарудың жаңа тәсілін айқындайды: өңірлер тек мемлекеттік саясатты орындаушы ғана емес, сонымен қатар қабылданатын шешімдерді халықтың қажеттіліктеріне бейімдейтін жауапты институттар болып табылады.
Жергілікті атқарушы органдардың өкілеттіктеріне аумақтарды дамыту жөніндегі жоспарлар мен әлеуметтік-экономикалық бағдарламаларды әзірлеу, жергілікті бюджетті қалыптастыру және оның орындалуын қамтамасыз ету, коммуналдық меншікті басқару, атқарушы органдар қызметін ұйымдастыру, сондай-ақ заңнамада көзделген өзге де өкілеттіктерді жүзеге асыру жатады. Бұл бағыттардың барлығы өңірлердің тұрақты дамуын қамтамасыз етуге және азаматтардың өмір сүру сапасын арттыруға бағытталған.
Конституцияда бекітілген қағидаттар Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңында өз көрінісін тапты. Заң мемлекеттік қызметтің негізгі қағидаттары ретінде кәсібилік, меритократия, адалдық, ашықтық, заңдылық, бейтараптық және азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу қағидаттарын белгілейді. Осылайша, аталған заң конституциялық құндылықтарды мемлекеттік қызметшілердің күнделікті қызметінде жүзеге асырудың құқықтық тетігі болып табылады.
Ұзақ уақыт бойы мемлекеттік басқару тиімділігі оның негізгі бағалау өлшемдерінің бірі ретінде қарастырылды. Әрине, мемлекеттік органдар жұмысының нәтижелілігі маңызды көрсеткіш болып қала береді. Алайда қазіргі демократиялық қоғам жағдайында тек тиімділік жеткіліксіз.
Мемлекеттік басқару қаншалықты нәтижелі болғанымен, егер шешімдер қабылдау барысында азаматтардың құқықтарын қорғау қамтамасыз етілмесе, олардың пікірі ескерілмесе және қоғам тарапынан қолдау қалыптаспаса, қойылған мақсаттарға толық қол жеткізу мүмкін емес.
Мемлекеттік басқару саласындағы белгілі зерттеушілер Джанет Денхардт пен Роберт Денхардт бұл мәселеге ерекше назар аударған. Олардың ұсынған «жаңа мемлекеттік қызмет» (New Public Service) тұжырымдамасының негізінде мемлекеттің басты міндеті тек қоғамды басқару емес, оған қызмет ету деген идея жатыр. Мемлекеттік қызметші қоғамдық құндылықтарды жеткізуші, азаматтардың мүдделерін қорғаушы және демократиялық қағидаттарды іске асырушы тұлға болуы тиіс. Бұл тұжырымдама Қазақстанда жүргізіліп жатқан конституциялық реформалардың мазмұнымен үндеседі.
Өңірлерде мемлекеттік қызметшілерді оқыту барысында мемлекеттік басқарудағы негізгі тұлға мемлекеттік орган емес, азамат екеніне ерекше назар аударылады. Себебі мемлекеттік саясаттың нәтижесін халық күнделікті өмірінде сезінеді.
Қала көшелерінің қауіпсіздігі, ауылдық жерлердегі ауызсудың сапасы, жолдардың жағдайы, мемлекеттік қызметтердің қолжетімділігі – мұның барлығы азаматтардың өмір сүру сапасына тікелей әсер етеді. Сондықтан жергілікті мемлекеттік басқарудың басты міндеті – мемлекеттік органдар мен қоғам арасындағы өзара іс-қимыл әріптестік, ашықтық және сенім қағидаттарына негізделетін жағдай қалыптастыру.
Осы тұрғыда қоғамдық тыңдаулардың маңызы ерекше. Олар заң талаптарын орындау үшін ғана өткізілетін формалды рәсім ретінде қабылданбауы тиіс. Қоғамдық тыңдаулар азаматтардың өмірлік тәжірибесін, қажеттіліктері мен ұсыныстарын басқарушылық шешімдер қабылдау кезінде ескерудің маңызды құралы болып табылады.
Егер өңірді дамыту стратегиясы «не істеу қажет?» деген сұраққа жауап берсе, қоғамдық тыңдаулар тұрғындардың пікірін ескере отырып, «оны қалай жүзеге асыру керек?» деген мәселені шешуге мүмкіндік береді. Әртүрлі әлеуметтік топтардың мүдделерін ескеру қабылданатын шешімдердің сапасын арттырып, қоғам тарапынан қолдау табуына ықпал етеді.
Мемлекеттік басқару жүйесіндегі өзгерістер ең алдымен мемлекеттік қызметшінің ойлау мәдениетін өзгертуден басталады. Басқару саласындағы зерттеуші Джим Коллинз ұйымның ұзақ мерзімді тұрақтылығы оның негізгі құндылықтарына байланысты екенін атап өткен. Бұл тәсіл мемлекеттік басқару саласына да толықтай қатысты.
Конституция мемлекеттің негізгі құндылықтарының тұрақты жүйесі болып табылады. Басқару нысандары, цифрлық құралдар және мемлекеттік саясатты іске асыру тетіктері уақыт талабына сай жетілдірілуі мүмкін. Алайда адам құқықтарын қорғау, заң үстемдігі, әділдік, ашықтық және халыққа қызмет ету қағидаттары мемлекеттік қызметтің өзгермейтін негіздері болып қала береді.
Қазіргі мемлекеттік қызметтің құндылықтарын бірнеше негізгі бағытқа біріктіруге болады: азаматқа бағдарлану, ашықтық пен есептілік, қоғаммен әріптестік, кәсібилік, адалдық және қоғамдық игілікке қызмет ету. Дәл осы қағидаттар мемлекеттік басқарудың жаңа сапасын қалыптастырады.
Жауапты және әділетті басқару идеялары қазақ және әлемдік ойшылдардың еңбектерінде де көрініс тапқан. Жүсіп Баласағұни «Құтадғу білік» еңбегінде даналықтың, әділдіктің және билеушінің халық алдындағы жауапкершілігінің маңыздылығын атап өткен. Оның адамға құрметпен қарау туралы ойлары қазіргі мемлекеттік қызметшілердің кәсіби этика қағидаттарымен үндеседі.
Әл-Фараби де өз еңбектерінде әділетті қоғам және мемлекеттің азаматтардың игілігін қамтамасыз етудегі рөлі мәселелеріне ерекше мән берген. Бұл идеялар бүгінгі күні де өзектілігін жоғалтқан жоқ, өйткені мемлекеттік қызметтің басты міндеті – қоғамдық игілікті қамтамасыз ету.
Мемлекетке деген сенім азамат өз пікірінің естілгенін, мәселелерінің қарастырылып жатқанын және мемлекеттік органдардың оларды шешуге шынайы мүдделі екенін сезінген кезде нығая түседі.
Сондықтан қазіргі мемлекеттік қызметтің басты міндеті тек әкімшілік рәсімдерді орындау ғана емес, сонымен қатар қоғамдық құндылықтарды қалыптастыру болып табылады. Әрбір мемлекеттік қызметші өзін мемлекеттік ресурстардың иесі ретінде емес, халық сеніп тапсырған қоғамдық игіліктің жауапты басқарушысы ретінде қабылдауы қажет.
Жаңа Конституция мемлекеттік қызметтің тек құқықтық негізін қалыптастырып қана қоймай, оның жаңа құндылықтық бағдарларын айқындады. Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңы осы қағидаттарды мемлекеттік органдардың күнделікті қызметінде іске асырудың негізгі құқықтық тетігі болып табылады.
Ашық диалог, өзара сенім, жауапкершілік, кәсібилік, меритократия және адамды құрметтеу – қазіргі мемлекеттік қызметтің басты құндылықтары.
Мемлекеттік қызметтің болашағы мемлекет пен азамат арасындағы әріптестікке негізделген басқару моделін қалыптастыруда. Конституциялық құндылықтарды күнделікті қызметінің негізіне айналдыратын кәсіби әрі жауапты мемлекеттік қызметші ғана қоғам сенімін нығайтып, Әділетті Қазақстанды құруға нақты үлес қоса алады.
Хаирова Гульназым Серікқызы,
Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы филиалының Батыс Қазақстан облысы бойынша аға оқытушысы
Версия для печатиСоңғы жаңалықтар
Казахстан развивает ядерные технологии не только в энергетике, но и в медицине, промышленности, экологии и науке
«Донат» үшін ойдан құрастырылған оқиға бас бостандығынан айыру жазасымен аяқталды
Ақша табу үшін Threads желісінде әскердегі зорлық-зомбылық туралы жалған ақпарат таратқан 23 жастағы астаналық сотталды
Құрылтай сайлауы өткен соң, 145 депутат заң шығарушы органға 5 жылға жайғасады
Қазақстандағы конституциялық реформа және мемлекеттік қызметтің жаңа мәдениеті
Казталов ауданында «Мені өзгерткен бір кітап» байқауының жеңімпаздары марапатталды
Азаматтардың 86,9%-ы ел Президентіне сенеді – әлеуметтанулық зерттеулердің нәтижелері
Мемлекет басшысы Дүниежүзілік жасанды интеллект жөніндегі конференцияда сөз сөйледі
«Жастар сыбайлас жемқорлыққа қарсы» ұлттық ойындар жарысы өз мәресіне жетті
Жәнібек ауданында мемлекеттік қызметшілер арасында «Ой мен білім алаңы» интеллектуалдық QUIZ сайысы өтті
Төрт жасар баланы құтқарған полиция қызметкерлеріне құрмет көрсетілді
Қасым-Жомарт Тоқаев Қытайдың жетекші компаниялары басшыларымен кездесті
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев ҚХР Төрағасы Си Цзиньпиннің шақыруымен Шанхайға жұмыс сапарымен барды
Адалдық құндылықтары мен ұрпақтар сабақтастығын нығайтуға бағытталған шахмат турнирі өтті
